107. (Eğer sonradan) o iki kişinin günaha girdikleri (yalan söyledikleri) anlaşılırsa, o zaman, bu öncelikli şahitlerin zarar verdiği kimselerden olan başka iki adam, onların yerine geçer ve "Allah'a yemin ederiz ki, bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha gerçektir. Biz hakkı da çiğneyip geçmedik. Çünkü o takdirde biz elbette zalimlerden oluruz" diye yemin ederler.
﴿١٠٧﴾
Eğer onların bir günaha meselâ yanlarında töhmet altına alındıkları bir şey bulunup ve onu ölen kişiden aldıklarını ya da onlara vasiyet edildiğini iddia etmeleriyle o günahı gerektiren işi (hıyanete ya da şehadet hususunda yalan söylemeye) müstehik olduklarına dâir bir vukuf hasıl olursa, yeminlerinden sonra bir şeye muttali olunursa o zaman aleyhlerine bir yeminin teveccüh etmesi hususunda bu ikisinin yerine üzerlerine vasiyyet hak kazanılmış olanlardan -ki, onlar vârislerdir- iki kimse, ölenin iki velisi onun iki akrabası kâim olurlar. Ve şahitlerin hıyaneti üzerine Allah'a yemin ederler. Ve derler ki: “ elbette ki, bizim şehadetimiz, yeminimiz onların şahadetinden, yemininden daha haktır, daha doğrudur. Ve biz iğtidâd a bulunmadık, yemin hakkında hak olanı tecavüz etmedik. Şüphesiz ki, biz o takdirde zâlimlerden olmuş oluruz. “ “ el evle ” lâfzi “ âhârani lâfzından bedeldir- Bir kırâatta ”el evveline “ diye okundu. (O zaman) “ ellezîne’nin sıfatıdır ya da ondan bedeldir. Âyetin mânâsı şöyledir; ölüm kendisine yakınlaşmış kişi, kendi dininden, ya da sefer ve bunun gibi sebepten dolayı kendi dininden olanları bulamamışsa başka dinden iki kişiyi vasiyeti üzerine şahit kılsın ya da onlara vasiyyet etsin. Sonra eğer vârisler bu iki kişi hakkında şüpheye düşerlerse ve onların bir şey alarak, ya da o şey birisine vasiyet edildi zannederek onu o şahsa vermekle hıyanetlikte bulunduklarını iddia ederlerse, her ikisine de yemin ettirilir. Eğer onların yalan attıklarına dâir bir işarete rastlanırsa ve bu durumu defeden başka bir şeyi iddia ederlerse, bu sefer vârislerden ölüye en yakın olan kişi, o ikisinin yalancılığa ve kendilerinin savundukları şeyin doğruluğu üzerine yemin eder. Âyette geçen hüküm vâsi olanlar hakkındadır, şahitler hakkında ise nesholunmuştur. Ayrıca başka dinden olanın sehâdeti de nesholunmustur. İkindi namazına itibar edilmesi yeminin (zaman cihetinden) önemini kuvvetlendirmek içindir. Âyette yeminin vârislerin en yakınından olan iki kişiye tahsis edilmesi; âyetin ondan sebep nâzil olduğu olayın hususiyetinden dolayıdır. O olay Buharî'nin rivâyet ettiği şu hadistir: Sehmoğulları'ndan bir adam Temimi Dâri ve Adiy b. Beddâ ile -ki, bu iki kişi hıristiyan idiler- sefere çıkmışlardı. Sonra Sehmi hiçbir müslümanın bulunmadığı bir yerde öldü. Temim ile Adiy, onun mirasıyla beraber dönerlerken altınla nakışlanmış gümüşten bir kâseyi sakladılar. Sonra ise bu ikisi Hazret-i Peygamber'in huzuruna çıkarıldılar. Bunun üzerine hemen âyet indi ve onlara yemin ettirirdi. Sonradan kâse bulundu. Ve (kâse kendisinde bulunan adam) “Biz onu Temim ile Adiy'den satın aldık“ dedi. Bunun üzerine ikinci âyet indi. Ve Sehmi'nin akrabalarından iki kişi, ayağa kalktılar ve yemin ettiler. Tirmizî'nin rivâyetinde de şöyle varid olmuştur; Amr b. As ve onlardan olan başka birisi ayağa kalktılar ve yemin ettiler. O kişi ölenin yakınlarındandı. Bir rivâyette de şöyle zikredilmektedir: Sehmi (sefer esnasında) hastalandı. Ve o ikisine vasiyette bulunarak, onlara, arkada bıraktığı mallarını ehline ulaştırmalarını emretti. Öldüğü zaman ise o kâseyi aldılar ve geri kalanı onun ehline teslim ettiler.
Kaynak: Celâleyn Tefsiri
Eğer o ikisinin günaha düştükleri belli olursa, ölenin yakınlarından diğer iki kişi onların yerine geçerler ve “bizim şahitliğimiz, bu ikisinin (yalancı) şahitliğinden (kabul olma hususunda) daha geçerlidir. Biz (kimsenin hakkına) tecavüz etmedik, aksi takdirde biz, elbette zalimlerden oluruz" diye Allah'a yemin ederler.
Eğer o ikisine yemin ettirildikten sonra yapmış oldukları yeminlerinde ve şahitliklerinde yalancı oldukları veya hainlikleri ortaya çıkarsa o zaman ölen kimseye yakın olan iki akrabası hak olanı yerine getirmek için şahitlik ya da yemin ederler. Bu iki akraba yemin ederek, o iki kişi hakkında onların yalancı ve hain olduklarına dair yaptığımız şahitlik onların yaptığı şahitlikten ve yalan yere yemin etmelerinden daha doğrudur derler. Biz yalan yere yemin etmedik. Eğer biz yalan yere şahitlik yaparsak o zaman Allah'ın sınırlarını aşan zalimlerden oluruz.
Bu şahitlerin (sonradan yalan söyleyerek) bir günah kazandıkları anlaşılırsa, (şahitlerin) haklarına tecavüz ettiği ölüye daha yakın olan (mirasçılardan) iki kişi onların yerini alır ve «Andolsun ki bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha gerçektir ve biz (kimsenin hakkına) tecavüz etmedik, aksi takdirde biz, elbette zalimlerden oluruz» diye Allah'a yemin ederler.
Şayet bu ikisinin günah işledikleri (yeminlerinin gerçeği yansıtmadığı) ortaya çıkarsa, bunların haklarını gasbettiği kimselerden iki kişi onların yerini alır ve “Kesinlikle bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha doğrudur ve biz hak tecavüzünde bulunmadık, aksi halde biz de zalimlerden oluruz” diye Allah’ın adına yemin ederler.
Eğer gayri müslim iki şahidin yalancılık gibi kötü halleri meydana çıkar da buna hak kazanırlarsa, o zaman mirasçılardan haksızlığa uğramış iki kişi bunların yerine geçer ki, bunlar şahid olmağa daha lâyık kimselerdir. Sonra Allah’a şöyle yemin ederler. "Billâhi, bizim şahidliğimiz, o iki kimsenin şahidliğinden daha doğrudur. Biz hakkı çiğneyip tecavüz etmedik. Tecavüz etsek, şüphesiz ki, zalimlerden oluruz."
Eger bu sahidlerin gunah islemis olduklari ortaya cikarsa olene daha yakin hak sahibi diger iki kisi bunlarin yerine gecer ve «Bizim sahidligimiz ikisininkinden de daha dogrudur, biz asiri gitmedik, yoksa suphesiz zulmedenlerden oluruz» diye Allah’a yemin ederler.
Eğer bu iki şahidin (vebal altına girip) bir günahı hakkedeceklerine bilgi edinilirse, onların yerine, ölene daha yakın hak sahibi vârislerden iki kişi geçer ve Allah’a yemin ederek şöyle derler: «Yemin olsun ki bizim şâhidliğimiz onların şâhidliğinden daha haktır ve hakkı da aşmadık, aksi halde zâlimlerden oluruz.»
Eğer o iki şahidin bir günah işledikleri anlaşılırsa ölene daha yakın olan hak sahiplerinden diğer iki kişi onların yerine geçerler ve: «Bizim şahitliğimiz, önceki iki kişinin şahitliğinden daha doğrudur. Biz kimsenin hakkına tecavüz etmedik. Aksi halde biz de zalimlerden olurduk» diye Allah’a yemin ederler.
Eğer o iki (şâhid) aleyhinde — (bu hususda) muhakkak bir vebale hak kazanmış (şâhidlikde hıyanet etmiş) olduklarına (dâir — bir) ıttıla haasıl edilirse o vakit, kendilerine hak terettüb eden (haksızlığa uğrayan mirasçılar) dan iki kişi ki onlar buna daha lâyık, (ölüye de) daha yakındırlar — öbürlerinin yerlerine geçerler. Binâen’aleyh «Vallahi bizim şâhidliğimiz (yeminimiz) o iki kişinin şâhidliğinden (yemininden) daha doğrudur. Biz (hakıykatı çiğneyib) aşmadık. Çünkü bu takdirde muhakkak ki zaalimlerden oluruz» diye Allaha yemîn ederler.
Fakat onların (o gayr-i müslim iki şâhidin) gerçekten bir günah işledikleri (yalan söyledikleri) anlaşılırsa, bu takdirde haklarına tecâvüz edilen kimselerden (şâhidliğe) daha lâyık olan başka iki kişi, onların (o gayr-i müslim iki şâhidin) yerine geçer de (yine sizin istemenizle) Allah`a şöyle yemîn ederler: `Elbet bizim şâhidliğimiz, onların şâhidliğinden daha doğrudur ve (biz hakka) tecâvüz etmedik. Yoksa muhakkak ki biz gerçekten zâlimlerden oluruz!`
Şayet onların aleyhinde gerçekten bir vebale hak kazanmış oldukları ortaya çıkarsa; onların aleyhlerine hak iddia ettikleri iki kişi, bunların yerine geçer. Ve; bizim şehadetimiz onların şehadetinden daha doğrudur, biz haddi aşmadık, o takdirde biz, doğrusu zalimlerden oluruz, diye Allah’a yemin ederler.
Eğer onların bir günaha müstehik olduklarına vukuf hasıl olursa, o zaman bu ikisinin yerine haklarına tecavüz etmiş oldukları mukabil taraftan diğer iki kimse kıyam ederler. «Billahi bizim şehâdetimiz, onların şehâdetinden daha doğrudur, ve biz hakkı tecavüz etmedik, şüphe yok ki, biz o takdirde zalimlerden olmuş oluruz,» diye yemin ederler.
Eğer daha sonra bu şahitlerin günaha girdiği ortaya çıkarsa, şahitlikleri yüzünden hakları çiğnenen iki kişi onların yerine geçerek «bizim şahitliğimiz onlarınkinden daha doğrudur, biz hiçbir hakkı çiğnemiyoruz, yoksa zalimlerden oluruz» diye yemin ederler.
Şayet sonradan bu şahitlerin yalan söyleyerek günah işledikleri anlaşılırsa, (şahitlerin haklarına tecavüz etmek istedikleri ve) ölüye daha yakın olan mirasçılardan iki kişi, öbürlerinin yerine geçerler ve "vallahi bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha doğrudur ve biz kimsenin hakkına tecavüz etmedik. Aksi takdirde biz elbette zalimlerden oluruz!" diye yemin ederler.
